Dietetyk sportowy czy dietetyk kliniczny: który plan dla biegacza i na siłownię

Wybierz dietetyka sportowego, jeśli Twoje pytanie brzmi „jak jeść, żeby unieść ten plan treningowy”. Wybierz dietetyka klinicznego, jeśli brzmi „jak jeść, mając tę chorobę”. Granica nie przebiega przez to, jak ciężko trenujesz, tylko przez to, co jest w Twojej dokumentacji medycznej. Biegacz z insulinoopornością potrzebuje obu kompetencji naraz i wtedy szuka się jednej osoby, która ma je obie, a nie dwóch specjalistów piszących sprzeczne zalecenia.

To pytanie wraca w każdym tygodniu, bo obie nazwy brzmią podobnie poważnie, a różnica w pracy jest duża. Poniżej rozkładamy ją zadanie po zadaniu, z liczbami, którymi każdy z nich się posługuje, i z uczciwym wskazaniem sytuacji, w których żaden z nich nie jest właściwym pierwszym adresem.

Czym zajmuje się dietetyk sportowy

Dietetyka sportowa rozlicza obciążenia. Punktem wyjścia nie jest talerz, tylko tydzień treningowy: ile jednostek, jak długich, w jakich strefach, kiedy start. Z tego wynika, ile energii i węglowodanów ma wejść w poszczególne dni, a nie średnio.

Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej podaje zapotrzebowanie na węglowodany w gramach na kilogram masy ciała i wiąże je wprost z objętością treningu: od 3 do 5 g/kg przy bardzo lekkim treningu, 5 do 7 g/kg przy godzinie intensywnego treningu dziennie, 6 do 10 g/kg przy jednej do trzech godzin i 8 do 12 g/kg przy czterech do pięciu godzin. To jest ta warstwa, której dietetyk bez przygotowania sportowego zwykle nie dokłada, bo w codziennej praktyce nie jest mu potrzebna.

Białko wygląda mniej dramatycznie, niż sugerują reklamy odżywek. NCEŻ podaje 1,2 do 1,4 g/kg dla sportowców wytrzymałościowych, 1,2 do 1,7 g/kg dla siłowych i mieszanych oraz 1,6 do 2,2 g/kg przy budowaniu masy mięśniowej. Osoba nieaktywna potrzebuje około 1 g/kg, więc różnica między amatorem a kanapowcem to jakieś pół grama na kilogram, a nie trzykrotność. Stanowisko Międzynarodowego Towarzystwa Żywienia w Sporcie z 2017 roku mieści się w tym samym przedziale: 1,4 do 2,0 g/kg na dobę wystarcza większości osób trenujących.

Czym zajmuje się dietetyk kliniczny

Dietetyka kliniczna rozlicza rozpoznanie. Punktem wyjścia jest diagnoza i wyniki badań: insulinooporność, Hashimoto, celiakia, choroba zapalna jelit, przewlekła choroba nerek, stan po operacji. Plan powstaje pod ograniczenia, które narzuca choroba i leczenie, a cele sylwetkowe czy sportowe są w tym układzie drugie w kolejce.

Praktyczna różnica jest taka, że dietetyk kliniczny pyta o leki i o to, jak dieta z nimi wchodzi w interakcje, a dietetyk sportowy pyta o plan treningowy i o to, kiedy jest start. Obaj układają jadłospis, ale rozwiązują inne równanie. Więcej o zakresie tej pracy zebraliśmy na stronie dietetyk kliniczny.

Tabela: kto rozwiązuje który problem

Najczęstszy błąd amatora, którego nie naprawi żaden jadłospis

Zanim wybierzesz specjalizację, warto znać jedną liczbę, bo ona rozstrzyga większość przypadków, w których „dieta nie działa”. W 2014 roku Międzynarodowy Komitet Olimpijski zastąpił dawną triadę sportsmenek szerszym pojęciem względnego niedoboru energii w sporcie. Miarą nie są kalorie zjedzone w ciągu dnia, tylko to, co zostaje po odjęciu wydatku na trening, przeliczone na kilogram beztłuszczowej masy ciała. Wysokie ryzyko zaczyna się poniżej 30 kcal/kg, a stan prawidłowy to około 45 kcal/kg.

Osoba, która trenuje osiem godzin tygodniowo i „je czysto”, bardzo często siedzi poniżej tego progu, nie wiedząc o tym. Objawy nie wyglądają na problem żywieniowy: wyniki stoją mimo dobrego planu, sen jest płytki, infekcje wracają, kobiety tracą miesiączkę, pojawiają się złamania przeciążeniowe. Odżywka białkowa nie naprawi tego stanu, bo problemem nie jest białko, tylko całkowita ilość jedzenia. Tę warstwę rozpoznaje przede wszystkim dietetyk sportowy, dlatego przy stojących wynikach to on jest właściwym pierwszym adresem, nawet jeśli nie masz żadnej choroby.

Ile to kosztuje w jednym i drugim wypadku

Stawki są w obu specjalizacjach zbliżone i nie różnicują wyboru. Pierwsza konsultacja kosztuje w Polsce zwykle 150 do 250 zł i trwa około godziny, wizyta kontrolna 80 do 180 zł, a kwartalne prowadzenie z planem i regularnymi kontrolami najczęściej 600 do 1 200 zł. To przedział rynkowy zebrany z cenników gabinetów, a nie jedna sztywna kwota, bo rozrzut między dużym miastem a mniejszym bywa spory.

Liczy się natomiast co innego niż stawka za wizytę: ile kontroli mieści się w pakiecie. Jednorazowy jadłospis kupiony za 200 zł to produkt, który starzeje się w dwa tygodnie, bo zmienia się plan treningowy, masa ciała i pora roku. Prowadzenie, w którym co trzy tygodnie ktoś patrzy na dane i koryguje plan, kosztuje więcej i jest jedyną formą, która w sporcie ma sens. Pełne zestawienie stawek rozpisaliśmy w tekście o tym, ile kosztuje dietetyk.

Kiedy właściwą odpowiedzią nie jest żaden z nich

Są dwie sytuacje, w których wybór między tymi specjalizacjami jest wyborem złego pytania.

Pierwsza: gdy problemem nie jest wiedza o jedzeniu, tylko to, że wiedzy nie da się wdrożyć. Ktoś dokładnie wie, co powinien jeść, i od trzech lat tego nie robi, bo jedzenie obsługuje u niego stres. Wtedy kolejny jadłospis niczego nie zmieni, a właściwym adresem jest psychodietetyk, który pracuje nad nawykami i mechanizmem, a nie nad gramaturą.

Druga jest poważniejsza. Sport z kategoriami wagowymi, sport sylwetkowy i wytrzymałościowy to środowiska, w których zaburzenia odżywiania są częstsze niż w populacji ogólnej, a liczenie kalorii bywa objawem, nie narzędziem. Jeśli myśli o jedzeniu i masie ciała zajmują większą część dnia, jeśli po posiłku pojawia się poczucie winy albo kompensacja treningiem, to nie jest zadanie dla dietetyka jako pierwszego kontaktu. Pierwszym krokiem jest wtedy rozmowa z psychoterapeutą, a dietetyk dołącza do zespołu później, kiedy jest już na czym budować. Odwrotna kolejność potrafi zaszkodzić, bo precyzyjny plan żywieniowy daje takiej osobie kolejne narzędzie kontroli.

Jak sprawdzić, czy trafiłeś dobrze

Po pierwszej wizycie masz komplet informacji do oceny, niezależnie od specjalizacji. Dobrze poprowadzona konsultacja kończy się zaleceniami na piśmie, wyjaśnieniem, skąd wzięły się liczby, i planem kontroli. W wersji sportowej dochodzi pytanie o tygodniowy rozkład treningów i wskazanie, czym różnią się dni ciężkie od lekkich. W wersji klinicznej dochodzi odniesienie do wyników badań i do leków.

Sygnał ostrzegawczy jest w obu wypadkach ten sam: gotowy jadłospis wręczony bez wywiadu, ta sama rozpiska co u wszystkich i długa lista suplementów sprzedawanych na miejscu. Konkretne pytania, które warto zadać przed umówieniem, zebraliśmy w poradniku o tym, jak wybrać dietetyka sportowego. Jeśli nie chcesz ograniczać wyboru do własnego miasta, prowadzenie sportowca dobrze znosi formułę zdalną, bo polega głównie na rozmowie i korekcie planu, a listę osób przyjmujących w ten sposób zbiera strona dietetyk online.