Dieta przy wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego i chorobie Crohna

Dieta we wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego i w chorobie Leśniowskiego-Crohna wygląda inaczej w zaostrzeniu, a inaczej w remisji. W rzucie choroby stosuje się dietę lekkostrawną z ograniczeniem błonnika i tłuszczu, ale za to bogatą w białko i energię, plus intensywne nawadnianie. W remisji dieta powinna być jak najbardziej urozmaicona i zbliżona do normalnego, zdrowego jadłospisu, z wykluczeniem tylko tych produktów, które konkretna osoba źle toleruje.

To rozróżnienie jest sednem sprawy. Najczęstszy błąd pacjentów z nieswoistym zapaleniem jelit polega na tym, że dietę z okresu rzutu, ubogą i restrykcyjną, ciągną miesiącami po ustąpieniu objawów. Efektem są niedobory, spadek masy ciała i osłabienie, czyli dokładnie to, czego przy tej chorobie trzeba unikać najbardziej.

Co dieta może, a czego nie może

Warto ustawić oczekiwania. Dieta nie wywołuje wrzodziejącego zapalenia jelita grubego ani choroby Crohna i sama ich nie wyleczy. Za wyciszenie stanu zapalnego odpowiada leczenie: preparaty kwasu 5-aminosalicylowego, sterydy, leki immunosupresyjne czy biologiczne. Rola żywienia jest inna, ale wcale nie mała: ma zmniejszyć dolegliwości w rzucie, uzupełnić to, co choroba zabiera, i utrzymać prawidłowe odżywienie, bo niedożywiony pacjent gorzej odpowiada na leczenie i wolniej wychodzi z zaostrzeń.

Niedobory to przy tej chorobie reguła, a nie wyjątek. Najczęściej dotyczą żelaza (przewlekła utrata krwi ze stolcem), witaminy D, wapnia, kwasu foliowego, witaminy B12 przy zajęciu końcowego odcinka jelita cienkiego, cynku i magnezu przy uporczywych biegunkach. Dlatego badania kontrolne mają sens nawet wtedy, gdy czujesz się dobrze.

Dieta w zaostrzeniu: co jeść w czasie rzutu

W okresie zaostrzenia jelito jest podrażnione i nie poradzi sobie z dużą ilością błonnika nierozpuszczalnego ani z tłustym, ciężkim jedzeniem. Zasady są zbliżone do tych, które opisujemy przy diecie lekkostrawnej, z jedną istotną modyfikacją: musi być wysokobiałkowa i wysokoenergetyczna, bo zapotrzebowanie w rzucie rośnie, a apetyt spada.

• 5 do 6 małych posiłków dziennie zamiast trzech dużych.
• Białko w każdym posiłku: chude mięso, ryby, jajka, twaróg, dobrze tolerowane odżywki białkowe.
• Warzywa gotowane i przecierane, głównie skrobiowe: ziemniak, marchew, dynia, cukinia, batat, korzeń pietruszki.
• Owoce bez skórki i pestek, przetarte, pieczone jabłko, banan.
• Gotowanie w wodzie i na parze, duszenie bez obsmażania, pieczenie w folii. Bez smażenia i panierek.
• Nawodnienie: 1,5 do 2 litrów dziennie plus dodatkowe 200 ml na każdy luźny stolec. Przy nasilonych biegunkach warto sięgnąć po doustne płyny nawadniające z elektrolitami.

W rzucie ograniczasz surowe warzywa i owoce ze skórką, pełne ziarno i otręby, nasiona i orzechy, strączki, warzywa kapustne i cebulowe, tłuste mięsa i wędliny, smażone potrawy, ostre przyprawy, alkohol oraz duże ilości kofeiny. U części osób nasilają objawy także laktoza i słodziki cukrolowe (ksylitol, sorbitol, maltitol), które warto sprawdzić u siebie.

Zaostrzenie kontra remisja: tabela

Dieta w remisji: wracaj do normalności, ale stopniowo

Kiedy objawy ustąpią, celem jest powrót do możliwie normalnego, urozmaiconego jadłospisu opartego na zasadach talerza zdrowego żywienia. Produkty wprowadzaj pojedynczo, co 2 do 3 dni, i notuj reakcje, bo tolerancja jest sprawą bardzo indywidualną. To, co u jednej osoby wywoła dolegliwości, u drugiej przejdzie bez echa, i nie ma sensu z góry wykreślać całych grup produktów na podstawie cudzych doświadczeń.

Wsparcie ma tu też wymiar psychiczny. Choroba przewlekła z nieprzewidywalnymi rzutami, ciągłą uwagą na toaletę i lękiem przed zaostrzeniem obciąża głowę nie mniej niż jelita, a stres potrafi nasilać objawy. Jeśli czujesz, że to zaczyna organizować ci życie, rozmowa ze specjalistą zdrowia psychicznego bywa równie ważnym elementem leczenia co dieta. Podobny mechanizm opisujemy przy okazji diety przy zespole jelita drażliwego, choć IBS to zupełnie inna choroba niż nieswoiste zapalenie jelit: bez owrzodzeń i bez stanu zapalnego w badaniach.

Dieta eliminacyjna typu low FODMAP bywa stosowana u pacjentów z nieswoistym zapaleniem jelit, ale tylko wtedy, gdy mimo remisji zapalenia utrzymują się objawy czynnościowe, i tylko czasowo, pod opieką specjalisty. Nie jest to dieta na stałe i nie leczy stanu zapalnego. Ułożenie jadłospisu, który w rzucie jest lekkostrawny, a przy tym dostarcza dość białka i energii, oraz zaplanowanie bezpiecznego rozszerzania diety w remisji to zadanie dla dietetyka klinicznego. Odpowiedniego specjalistę dopasujesz przez Dopasowanie AI lub wybierzesz z katalogu zweryfikowanych dietetyków. Przy przewlekłej utracie krwi warto też przeczytać, jak wygląda dieta przy anemii z niedoboru żelaza.

Najczęstsze pytania o dietę przy WZJG i chorobie Crohna

Co jeść przy wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego?

W zaostrzeniu jedz lekkostrawnie i wysokobiałkowo: chude mięso, ryby, jajka, twaróg, gotowane warzywa skrobiowe (ziemniak, marchew, dynia), drobne kasze, ryż, przetarte owoce. W remisji wracaj do normalnej, urozmaiconej diety z pełnym ziarnem, warzywami, strączkami i rybami, wykluczając tylko produkty, które ty osobiście źle tolerujesz.

Czego nie jeść przy wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego?

W rzucie unikaj surowych warzyw i owoców ze skórką, pełnego ziarna i otrębów, orzechów i nasion, strączków, kapusty i cebuli, tłustych mięs, potraw smażonych, ostrych przypraw, alkoholu i dużej ilości kofeiny. Część osób źle znosi też laktozę i słodziki cukrolowe. W remisji większość tych produktów można stopniowo przywrócić.

Czy dieta może wyleczyć chorobę Crohna lub WZJG?

Nie. Nieswoiste zapalenia jelit leczy się farmakologicznie, a dieta jest wsparciem, nie terapią przyczynową. Odpowiednie żywienie zmniejsza dolegliwości w rzucie, zapobiega niedożywieniu i uzupełnia niedobory, co poprawia odpowiedź na leczenie. Odstawienie leków na rzecz samej diety grozi zaostrzeniem i powikłaniami.

Czy przy WZJG trzeba odstawić nabiał?

Nie u każdego. Nabiał odstawia się tylko przy stwierdzonej nietolerancji laktozy lub wyraźnie złej tolerancji, a nie profilaktycznie. Produkty fermentowane, takie jak jogurt naturalny i kefir, są zwykle dobrze znoszone i dostarczają wapnia, którego przy tej chorobie często brakuje, zwłaszcza podczas leczenia sterydami.

Jakie niedobory występują przy nieswoistym zapaleniu jelit?

Najczęściej niedobór żelaza wynikający z przewlekłej utraty krwi ze stolcem, a także witaminy D, wapnia, kwasu foliowego, cynku i magnezu. Przy zajęciu końcowego odcinka jelita cienkiego lub po jego resekcji dochodzi niedobór witaminy B12. Warto kontrolować morfologię, ferrytynę i witaminę D także w okresie dobrego samopoczucia.

Czy dieta low FODMAP pomaga przy chorobie Crohna?

Może pomóc, ale w wąskiej sytuacji: gdy zapalenie jest już wyciszone, a mimo to utrzymują się wzdęcia, bóle i biegunki o charakterze czynnościowym. Stosuje się ją wtedy czasowo, z fazą reintrodukcji, pod opieką dietetyka. Nie zmniejsza stanu zapalnego i nie powinna być dietą stałą, bo zubaża mikrobiotę jelitową.