Dieta przy chemioterapii: co można jeść, czego unikać i ile białka dziennie

W trakcie chemioterapii najważniejsze nie jest to, czego unikać, tylko to, żeby nie schudnąć. Utrata masy ciała i za mała podaż białka pogarszają tolerancję leczenia i bywają powodem przerw w terapii, a niedożywienie dotyczy około 40 procent pacjentów onkologicznych. Wytyczne kliniczne mówią o około 25 do 30 kcal na kilogram masy ciała dziennie i 1,0 do 1,5 g białka na kilogram, jedzonych w 6 do 8 małych posiłkach. Diety oczyszczające, głodówki i listy zakazów działają tu przeciwko pacjentowi.

To jest dokładne odwrócenie tego, co znajdziesz w większości polskich tekstów o żywieniu w chorobie nowotworowej. Tam punktem wyjścia jest pytanie „co wykluczyć”, a odpowiedzią rosnąca lista: cukier, nabiał, mięso, gluten, drożdże. Na oddziale onkologicznym problem wygląda odwrotnie. Pacjenci nie trafiają tam z powodu nadmiaru czegoś w diecie. Trafiają wychudzeni, bez apetytu, po dwóch tygodniach jedzenia trzech łyżek zupy dziennie, i to właśnie ten stan każe onkologowi zmniejszyć dawkę albo odroczyć kolejny cykl.

Dlaczego niedożywienie, a nie „zła dieta”, jest głównym problemem

Niedożywienie w chorobie nowotworowej dotyczy około 40 procent chorych, a przy nowotworach przewodu pokarmowego oraz głowy i szyi nawet ponad 75 procent. U blisko połowy pacjentów zaburzenia stanu odżywienia stwierdza się już w momencie rozpoznania, czyli zanim zacznie się jakiekolwiek leczenie. To nie jest efekt uboczny chemioterapii, tylko element samej choroby.

Mechanizm nazywa się kacheksją nowotworową. Nowotwór wywołuje ogólnoustrojową reakcję zapalną, która zmienia metabolizm: organizm rozkłada mięśnie nawet wtedy, gdy pacjent je normalnie. Dlatego kacheksji nie da się odwrócić samym dokładaniem kalorii i dlatego zwykłe „proszę więcej jeść” bywa poradą bezużyteczną. Ale konsekwencje są bardzo praktyczne. Niedożywiony pacjent gorzej znosi chemioterapię i radioterapię, ma więcej powikłań, silniejsze nudności i większe ryzyko infekcji. Częstym skutkiem jest przerwa w leczeniu albo zakończenie go wcześniej, niż zaplanował onkolog. W stadiach zaawansowanych kacheksja bywa bezpośrednią przyczyną zgonu nawet u 20 procent chorych.

Stąd bierze się jedna z niewielu rzeczy, co do których wytyczne żywienia klinicznego są kategoryczne: u pacjenta tracącego masę ciała nie ogranicza się podaży energii. Żadna dieta redukcyjna, żadne posty przerywane, żadne oczyszczanie. Jeśli w czasie leczenia masa ciała spada, to jest sygnał alarmowy, a nie sukces.

Ile jeść i ile białka przy chemioterapii

Europejskie wytyczne żywienia klinicznego w chorobie nowotworowej podają zapotrzebowanie energetyczne zbliżone do osób zdrowych, czyli około 25 do 30 kcal na kilogram masy ciała dziennie, oraz podaż białka powyżej 1 g na kilogram, a w miarę możliwości do 1,5 g na kilogram. To znacznie więcej białka, niż je przeciętna osoba dorosła, i to jest sedno różnicy.

Jedna porcja białka to w przybliżeniu 2 jajka, szklanka jogurtu greckiego, 100 g twarogu, 80 g ryby albo mięsa. Kluczowe jest rozłożenie tego na cały dzień, a nie zjedzenie wszystkiego przy obiedzie, bo mięśnie odbudowują się porcjami, a nie jednym dużym bodźcem. Docelowa liczba posiłków to 6 do 8 dziennie, co 2 do 3 godzin, w małych objętościach. Przy braku apetytu duży talerz działa zniechęcająco, mały talerz jedzony częściej działa.

Jeśli mimo starań nie udaje się zjeść tyle, ile trzeba, kolejnym krokiem są doustne preparaty odżywcze, czyli żywienie medyczne. To nie są suplementy diety, tylko preparaty o wysokiej gęstości energetycznej i białkowej, dostępne w aptece, a część z nich jest refundowana na receptę. Decyzję o ich włączeniu podejmuje lekarz prowadzący albo dietetyk pracujący z zespołem onkologicznym.

Dieta przy chemioterapii: co można jeść

Nie istnieje jedna uniwersalna dieta dla wszystkich chorych leczonych chemioterapią, a preferencje pacjenta są tu głównym czynnikiem, nie teoria. To brzmi jak wymówka, ale jest zaleceniem wprost: jeśli jedyną rzeczą, którą dziś zjesz bez mdłości, są naleśniki z serem, to jesz naleśniki z serem. Kaloria zjedzona jest warta więcej niż idealny jadłospis, którego nie tkniesz.

Praktyczna zasada brzmi: zwiększaj gęstość energetyczną tego, co i tak jesz, zamiast zwiększać objętość. Łyżka oliwy albo masła do zupy, garść zmielonych orzechów do owsianki, mleko zamiast wody do kaszy manny, ser do puree. Dzięki temu ta sama filiżanka jedzenia niesie o kilkadziesiąt procent więcej energii, a to często cała różnica między utrzymaniem masy ciała a jej spadkiem.

Czego nie wolno jeść przy chemioterapii

Lista realnych zakazów jest krótka i dotyczy głównie bezpieczeństwa mikrobiologicznego, bo chemioterapia obniża odporność, zwłaszcza w okresie spadku liczby neutrofili kilka dni po wlewie. Odpada więc surowe mięso i ryby, w tym tatar i sushi, surowe jaja, niepasteryzowane mleko i sery z takiego mleka, długo przechowywane resztki, pleśniowe sery oraz nieumyte owoce i warzywa. Sok wyciskany warto pić od razu po przygotowaniu.

Osobna sprawa to grejpfrut i sok grejpfrutowy oraz preparaty z dziurawca, które zmieniają metabolizm wielu leków. Tu nie ma miejsca na własną decyzję: o interakcjach z konkretnym schematem leczenia pyta się onkologa lub farmaceutę. To samo dotyczy suplementów, w tym antyoksydantów w wysokich dawkach, ponieważ niektóre schematy chemioterapii i radioterapii działają właśnie przez stres oksydacyjny.

Czego na tej liście nie ma, to cukier, gluten, nabiał i mięso u pacjenta, który nie ma osobnych wskazań do ich eliminacji.

Czy cukier karmi raka

To najczęstsze pytanie i najbardziej szkodliwy mit w całym temacie. Komórki nowotworowe rzeczywiście zużywają dużo glukozy, ale glukoza jest podstawowym paliwem także dla mózgu, serca i mięśni, a organizm wytwarza ją również wtedy, gdy nie jesz węglowodanów. Odstawienie cukru nie odcina guza od paliwa. Odcina od paliwa pacjenta i przyspiesza utratę masy ciała, czyli dokładnie to, czego w trakcie leczenia trzeba unikać.

Sensowne jest ograniczanie słodyczy tam, gdzie wypierają jedzenie odżywcze u osoby z dobrym apetytem. Bezsensowne, a czasem groźne, jest eliminowanie źródeł energii u osoby, która i tak nie domyka zapotrzebowania. Ta sama uwaga dotyczy diety ketogenicznej i głodówek promowanych jako terapia przeciwnowotworowa: nie mają statusu leczenia, a u pacjenta z ryzykiem niedożywienia niosą realną szkodę.

Jak jeść przy nudnościach po chemioterapii

Nudności to najczęstszy powód, dla którego pacjent przestaje jeść, i akurat tutaj drobne zmiany techniczne działają zaskakująco dobrze. Podstawa to małe porcje co 2 do 3 godzin, potrawy w temperaturze pokojowej zamiast gorących, jedzenie w przewietrzonym pomieszczeniu i pozostanie w pozycji siedzącej przez chwilę po posiłku. Gorące dania pachną intensywniej, a to zapach wywołuje odruch najszybciej.

Pomaga imbir, który ma udokumentowane działanie przeciwwymiotne, w postaci naparu, świeżego korzenia albo żelków. Płynów warto wypijać około 1,5 do 2 litrów dziennie, ale małymi łykami między posiłkami, a nie w trakcie, żeby nie wypełniać żołądka. W okresie nasilonych nudności lepiej odstawić potrawy tłuste, smażone, bardzo bogate w błonnik, mocną kawę i napar z mięty. Jeśli leki przeciwwymiotne przepisane przez onkologa nie wystarczają, to informacja dla lekarza, a nie powód do rezygnacji z jedzenia.

Co na metaliczny posmak w ustach po chemii

Zaburzenia smaku to jeden z najbardziej frustrujących skutków ubocznych, bo jedzenie przestaje sprawiać przyjemność, a często pojawia się awersja do mięsa i jego zapachu. Rozwiązania są proste i konkretne.

Jajka są przy tym warte osobnej wzmianki, bo w trakcie chemioterapii bywają najlepiej tolerowanym źródłem białka: łagodne w smaku, szybkie, tanie i łatwe do podania w kilkunastu postaciach.

Dieta przy chemioterapii i radioterapii: czym się różni

Chemioterapia działa ogólnoustrojowo, więc dominują nudności, zaburzenia smaku i zmęczenie. Radioterapia daje problemy zależne od napromienianego obszaru. Przy okolicy brzucha i miednicy typowa jest biegunka i podrażnienie jelit, więc czasowo zmniejsza się błonnik nierozpuszczalny i tłuszcz. Przy głowie i szyi najtrudniejsze są suchość w ustach, ból przy przełykaniu i owrzodzenia, więc jedzenie musi być gładkie, wilgotne i letnie.

Ta ostatnia sytuacja bywa najpoważniejsza żywieniowo, bo utrudnione połykanie potrafi z dnia na dzień odciąć pacjenta od jedzenia. Jeśli krztuszenie albo zaleganie pokarmu utrzymuje się po zakończeniu radioterapii, terapią zaburzeń połykania zajmuje się specjalista od terapii połykania, a nie sam dietetyk. Warto poprosić onkologa o skierowanie zamiast czekać, aż problem minie sam.

Kiedy zgłosić się do dietetyka onkologicznego

Wytyczne mówią jasno: ocenę stanu odżywienia robi się zaraz po rozpoznaniu, a nie wtedy, gdy pacjent jest już wychudzony. W praktyce sygnałem do rozmowy z dietetykiem jest którakolwiek z tych sytuacji.

• Niezamierzona utrata masy ciała powyżej 5 procent w ciągu 3 miesięcy, czyli około 3,5 kg przy 70 kg.
• Jedzenie mniej niż połowy zwykłych porcji przez ponad tydzień.
• Planowana operacja, bo stan odżywienia przed zabiegiem wpływa na gojenie i powikłania.
• Nowotwór przewodu pokarmowego albo głowy i szyi, gdzie ryzyko niedożywienia jest największe.
• Utrzymujące się nudności, biegunka albo zaparcia mimo leków przepisanych przez onkologa.

W szpitalu i w poradni przyszpitalnej dietetyk jest częścią zespołu, więc konsultacja jest bezpłatna. Poza tą ścieżką wizyta jest prywatna. Co znaczą nazwy, na które trafisz przy szukaniu (dietetyk onkologiczny, kliniczny, medyczny) i która z nich faktycznie stoi za wykształceniem, rozkłada nasza strona dietetyk medyczny. Listę osób z dietetyką kliniczną w katalogu znajdziesz na stronie dietetyka kliniczna, a to, jak wygląda sama wizyta i co na nią zabrać, opisuje konsultacja dietetyczna.

Najczęstsze pytania

Czy można pić kawę przy chemioterapii?

Zwykle tak, w umiarkowanej ilości, o ile nie nasila nudności ani zgagi. W okresie silnych mdłości mocna kawa bywa źle tolerowana i wtedy warto ją odstawić czasowo. Jeśli problemem jest suchość w ustach po radioterapii okolicy głowy i szyi, kawa może ją pogłębiać, bo działa moczopędnie.

Czy dieta ketogeniczna pomaga przy nowotworze?

Nie ma dowodów, żeby leczyła nowotwór, a u pacjenta z ryzykiem niedożywienia jest ryzykowna, bo dodatkowo utrudnia pokrycie zapotrzebowania energetycznego. Wytyczne żywienia klinicznego w onkologii nie zalecają jej jako terapii. Jeśli rozważasz ją mimo to, jest to decyzja do omówienia z onkologiem, a nie do podjęcia po lekturze forum.

Czy w trakcie chemioterapii można pić alkohol?

Standardowe zalecenie to rezygnacja na czas leczenia. Alkohol obciąża wątrobę, która metabolizuje większość cytostatyków, podrażnia błonę śluzową jamy ustnej i przełyku, a przy owrzodzeniach nasila ból. Wyjątki ustala się z lekarzem prowadzącym, nie samodzielnie.

Ile trwa powrót apetytu po chemioterapii?

Najczęściej apetyt wraca w ciągu 2 do 4 tygodni po zakończeniu cyklu, a zaburzenia smaku ustępują wolniej, czasem po 2 do 3 miesiącach. Masa mięśniowa odbudowuje się najdłużej i wymaga połączenia zwiększonej podaży białka z aktywnością fizyczną dobraną do możliwości. Sam odpoczynek jej nie przywróci.

Czy warto badać skład ciała w trakcie leczenia onkologicznego?

Sama waga bywa myląca, bo maskuje utratę mięśni przy zatrzymaniu wody. Pomiar składu ciała pokazuje to wcześniej, ale ma istotne ograniczenia i przeciwwskazania, o których piszemy na stronie analiza składu ciała. Przy obrzękach i zaburzeniach nawodnienia wynik trzeba czytać ostrożnie i zawsze razem z lekarzem lub dietetykiem.

Na koniec zdanie, które warto zapamiętać zamiast całej listy zakazów: w trakcie leczenia onkologicznego dobra dieta to ta, którą pacjent faktycznie zje, w ilości utrzymującej masę ciała i mięśnie. Wszystko inne jest drugorzędne.