Gastrolog czy dietetyk kliniczny: do kogo iść z wrzodami i refluksem

Kolejność nie jest kwestią gustu. Jeżeli nie masz jeszcze rozpoznania, pierwszy jest gastrolog, bo tylko on zleci i wykona gastroskopię, pobierze wycinki i sprawdzi, czy w żołądku siedzi Helicobacter pylori. Dietetyk kliniczny wchodzi tam, gdzie rozpoznanie już jest, a pytanie brzmi „co i jak mam jeść przez najbliższe tygodnie i jak wrócić potem do normalnego jedzenia”. W praktyce większość osób z wrzodami albo refluksem potrzebuje obu, tylko w tej właśnie kolejności.

To rozróżnienie ma konkretną cenę. Kilka miesięcy diety lekkostrawnej z internetu u kogoś z nieleczonym zakażeniem Helicobacter pylori to kilka miesięcy straconych, bo bakterii nie usuwa się jedzeniem. W drugą stronę działa to tak samo: po skutecznej eradykacji część osób zostaje na kleikach przez rok, chudnie i boi się wrócić do warzyw, a to jest już problem dietetyczny, nie gastrologiczny.

Co robi gastrolog, czego nie zrobi dietetyk

Gastroenterolog stawia rozpoznanie i leczy. Najważniejszym badaniem przy podejrzeniu choroby wrzodowej jest gastroskopia: potwierdza chorobę, pozwala pobrać wycinki i wykryć Helicobacter pylori. To istotne, bo ból w nadbrzuszu jest mało swoisty i według Medycyny Praktycznej w połowie przypadków ma inną przyczynę niż wrzód trawienny. Bez badania łatwo miesiącami leczyć dietą coś, co wrzodem nie jest.

Druga rzecz zarezerwowana dla lekarza to leczenie zakażenia. Helicobacter pylori odpowiada za 75 do 90 procent wrzodów dwunastnicy i około 70 procent wrzodów żołądka, a usuwa się ją schematem złożonym z antybiotyków i leku hamującego wydzielanie kwasu. Skala zakażenia jest przy tym duża: nosi je około 67 procent dorosłych, choć choroba wrzodowa rozwija się u około 5 do 10 procent populacji dorosłych. Światowa Organizacja Zdrowia zaliczyła tę bakterię do czynników rakotwórczych grupy I, więc dodatniego wyniku nie zostawia się na później.

Warto znać jeden szczegół, bo oszczędza pieniędzy. Badanie przeciwciał z krwi jest najsłabszym z dostępnych testów, ponieważ po skutecznym leczeniu przeciwciała potrafią utrzymywać się ponad pół roku na tym samym poziomie. Do potwierdzenia aktualnego zakażenia i do sprawdzenia, czy leczenie zadziałało, służą test oddechowy z węglem 13C albo test antygenu w kale. Czasem po sześciu do ośmiu tygodni od zakończenia leczenia potrzebna jest jeszcze kontrolna gastroskopia.

Co robi dietetyk kliniczny, czego nie zrobi gastrolog

Dietetyk kliniczny pracuje na gotowym rozpoznaniu i na tym, co realnie ląduje na talerzu przez siedem dni w tygodniu. Na wizycie u gastrologa dostajesz zwykle receptę i zdanie o lekkostrawnej diecie. Na wizycie u dietetyka rozkłada się to na rytm dnia: pięć do sześciu małych posiłków, temperatura potraw, technika obróbki, kolejność wracania do produktów. Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej pisze na przykład, że ilość błonnika powinna być jedynie ograniczona, a nie wykluczona, i to jest dokładnie ten rodzaj niuansu, który ginie w dwuzdaniowym zaleceniu.

Druga rzecz to niedobory i masa ciała. Dieta lekkostrawna jest z natury mniej sycąca i uboższa, a kiedy trwa tygodniami bez korekty, kończy się spadkiem masy ciała u osoby, która akurat się goi. Trzecia to choroby współistniejące. Cukrzyca, przewlekła choroba nerek, celiakia albo choroba zapalna jelit zmieniają zalecenia naraz i trzeba je pogodzić w jednym jadłospisie, a nie stosować obok siebie. Czwarta, najczęściej pomijana, to wyjście z diety: odbudowa normalnego jedzenia po zagojeniu wrzodu jest osobną pracą i nikt jej za pacjenta nie zrobi.

Tabela: kto pierwszy w konkretnej sytuacji

Pytanie, które zadaje się za rzadko: co bierzesz na ból

Druga po Helicobacter pylori przyczyna wrzodów to przewlekłe przyjmowanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych, czyli kwasu acetylosalicylowego, ibuprofenu, diklofenaku, ketoprofenu i naproksenu. Zalecenia ogólne Medycyny Praktycznej wymieniają unikanie tych leków obok rzucenia palenia i regularnych posiłków. W gabinecie pada o to pytanie, ale odpowiedź bywa niepełna, bo mało kto traktuje tabletkę na kręgosłup jako lek.

Jeżeli po ibuprofen sięgasz od miesięcy z powodu bólu pleców, kolana albo migreny, sama osłona żołądka niczego nie zamyka, bo źródło uszkodzenia wraca codziennie. To jest moment, w którym więcej daje zajęcie się przyczyną bólu z fizjoterapeutą niż kolejne opakowanie tabletek, bo dopiero wtedy da się zejść z dawki bez wracania do bólu. Decyzję o odstawieniu albo zamianie leku podejmuje oczywiście lekarz, zwłaszcza gdy kwas acetylosalicylowy jest brany kardiologicznie i po prostu nie wolno go odstawić.

Czego żaden z nich nie zrobi

Nie wyleczy wrzodu samą dietą. Medycyna Praktyczna pisze wprost, że nie ma specyficznej diety dla choroby wrzodowej, choć zaleca się unikanie pokarmów, które wywołują dolegliwości. Zestaw zasad, które faktycznie mają sens w trakcie leczenia, zebraliśmy na stronie o diecie wrzodowej, razem z przykładowym jadłospisem i listą produktów.

Nie potwierdzi też ludowej przyczyny choroby. Ta sama publikacja wymienia stres, alkohol i ostre przyprawy jako czynniki, które nie wpływają na powstawanie wrzodów trawiennych, choć mogą powodować objawy dyspeptyczne. To rozróżnienie warto trzymać w głowie, bo zdejmuje poczucie winy z osób przekonanych, że zafundowały sobie wrzód nerwową pracą, a jednocześnie tłumaczy, dlaczego po ostrej potrawie i tak boli.

Ile to kosztuje i jak się przygotować

Wizyta u gastrologa i gastroskopia są dostępne na NFZ ze skierowaniem, a prywatnie płaci się za jedno i drugie osobno. Pierwsza konsultacja dietetyczna kosztuje w Polsce zwykle od 150 do 250 zł, a wizyta kontrolna mniej. Przy chorobie wrzodowej rzadko kończy się na jednym spotkaniu, bo sens ma sprawdzenie po kilku tygodniach, jak jedzenie znosi wracający do formy żołądek.

Na wizytę u dietetyka zabierz wynik gastroskopii z opisem, wynik testu na Helicobacter pylori, listę leków razem z tymi bez recepty, aktualną morfologię i ferrytynę, jeśli były robione, oraz zapis tego, co jadłeś przez trzy do pięciu dni z godzinami. Ostatnia rzecz jest najbardziej przydatna, bo pokazuje przerwy między posiłkami, a przy wrzodzie dwunastnicy to właśnie one wywołują nocny ból. Pełną listę badań, które warto mieć ze sobą, opisaliśmy w tekście o badaniach przed wizytą u dietetyka.

Jak sprawdzić, czy trafiłeś dobrze

Dobrze poprowadzona konsultacja dietetyczna przy chorobie wrzodowej kończy się zaleceniami na piśmie, wyjaśnieniem, skąd wzięły się poszczególne ograniczenia, i planem wychodzenia z diety, a nie tylko listą zakazanych produktów. Padnie na niej pytanie o leki i o wynik badania na Helicobacter pylori. Sygnał ostrzegawczy jest zawsze ten sam: gotowy jadłospis wręczony bez wywiadu, długa lista suplementów sprzedawanych na miejscu i obietnica wyleczenia wrzodu jedzeniem.

Jeśli szukasz osoby, która pracuje z rozpoznaniem, a nie tylko z odchudzaniem, zacznij od strony dietetyk kliniczny, gdzie tłumaczymy, co ten tytuł w Polsce znaczy i czego wymagać. Przy dolegliwościach jelitowych, które ciągną się mimo leczenia żołądka, przydaje się też tekst o diecie przy zespole jelita drażliwego, bo objawy obu chorób lubią się nakładać, a postępowanie jest inne.