Dieta ketogeniczna: dla kogo ma sens, a dla kogo jest ryzykowna

Dieta ketogeniczna ma sens u osób, którym lekarz przepisał ją jako leczenie: przy padaczce lekoopornej i przy części wrodzonych wad metabolizmu. W tych wskazaniach prowadzi się ją pod ścisłą kontrolą lekarza i dietetyka, z regularnie powtarzanymi badaniami. Ryzykowna staje się wtedy, gdy zdrowa osoba bierze z niej sam jadłospis, a zostawia to, co czyni ją bezpieczną, czyli nadzór i monitorowanie. Do tego dochodzą konkretne przeciwwskazania i jedna interakcja z lekami, o której prawie nikt nie pisze.

Poniżej rozkładamy to na czynniki: po co keto powstało, co o nim mówią polskie źródła urzędowe, komu go nie wolno stosować, i czy przy samym odchudzaniu daje cokolwiek ponad zwykły deficyt.

Dieta ketogenna jest dietą leczniczą, nie stylem odchudzania

To jest zdanie, od którego trzeba zacząć, bo odwraca całą hierarchię. Keto nie zostało wymyślone jako sposób na sylwetkę. Powstało w latach dwudziestych XX wieku jako leczenie padaczki i do dziś w takiej roli funkcjonuje w polskiej ochronie zdrowia.

Narodowy Fundusz Zdrowia w swoim serwisie o dietach opisuje ją wprost jako sposób żywienia, który „powinien być prowadzony wyłącznie pod ścisłą kontrolą lekarza i dietetyka”, polegający na „wysokiej podaży tłuszczu przy jednoczesnym maksymalnym ograniczeniu węglowodanów”. Wskazaniem jest padaczka lekooporna, czyli sytuacja, w której napady nie ustępują mimo leczenia farmakologicznego. Dotyczy to około 30 procent chorych na padaczkę.

Ta sama publikacja mówi też o „regularnie powtarzanych badaniach w trakcie kuracji”. I to jest właśnie ten element, który znika, gdy dietę przenosi się z gabinetu neurologicznego do internetu. Pacjent z padaczką lekooporną ma kontrolowany lipidogram, gospodarkę wapniowo-fosforanową i czynność nerek. Osoba, która weszła w keto po filmiku, nie ma nic z tych rzeczy, a je dokładnie tak samo.

Co polskie źródła wymieniają jako powikłania

Warto zobaczyć tę listę w całości, bo w materiałach promujących keto do odchudzania zwykle jej nie ma. NFZ dzieli powikłania na wczesne i późne.

Zwróć uwagę na wiersz o cholesterolu. To nie jest zastrzeżenie wymyślone przez przeciwników keto, tylko pozycja na urzędowej liście powikłań. U jednych lipidogram nie drgnie, u innych stężenie cholesterolu LDL rośnie wyraźnie i nie wraca, dopóki dieta trwa. Bez badania krwi nie da się przewidzieć, do której grupy się należy, a to jest jedyny sposób, żeby się dowiedzieć.

Komu nie wolno stosować diety ketogennej

Przeciwwskazania, które wymienia NFZ, to zaburzenia ketolizy, porfiria, uszkodzenie wątroby oraz choroby trzustki i nerek. Kilka z nich zasługuje na komentarz, bo brzmią egzotycznie, a nie są.

Zaburzenia ketolizy i część wrodzonych wad utleniania kwasów tłuszczowych są niebezpieczne dlatego, że przy takiej wadzie organizm nie potrafi bezpiecznie korzystać z tłuszczu jako głównego paliwa. Dieta oparta na tłuszczu jest wtedy nie tyle nieskuteczna, ile groźna. Właśnie dlatego przy diecie leczniczej robi się wcześniej diagnostykę, zamiast zaczynać od jutra.

Choroby nerek i wątroby to z kolei narządy, które przy diecie wysokotłuszczowej i wysokobiałkowej dostają dodatkową pracę. Jeśli masz rozpoznaną chorobę nerek, wybór sposobu żywienia nie jest kwestią preferencji, tylko elementem leczenia. Rozkładamy to osobno w tekście o diecie przy chorobie nerek.

Do tej listy dochodzą jeszcze grupy, przy których żadna restrykcyjna dieta nie jest dobrym pomysłem bez opieki: kobiety w ciąży i karmiące, osoby z historią zaburzeń odżywiania oraz dzieci, o ile keto nie jest u nich właśnie leczeniem przepisanym przez neurologa.

Interakcja z lekami, o której prawie nikt nie pisze

To jest fragment, dla którego warto przeczytać cały ten tekst, bo dotyczy dużej i rosnącej grupy osób. Flozyny, czyli inhibitory SGLT2, to leki coraz powszechniej stosowane w cukrzycy typu 2, a także w niewydolności serca i przewlekłej chorobie nerek. Same z siebie niosą niewielkie ryzyko kwasicy ketonowej.

Problem w tym, że dieta bardzo niskowęglowodanowa działa na ten sam mechanizm. W literaturze opisano serie przypadków euglikemicznej kwasicy ketonowej u osób, które przyjmowały flozynę i jednocześnie stosowały dietę ketogenną lub bardzo niskowęglowodanową. Euglikemiczna znaczy tu, że poziom glukozy pozostaje w normie albo jest tylko nieznacznie podwyższony, więc glukometr nie ostrzega, a stan jest poważny i wymaga leczenia szpitalnego.

Skala nie jest masowa: kwasicę ketonową przy samych flozynach szacuje się na rzędu 0,13 do 0,76 przypadku na tysiąc pacjentolat. Ale to jest dokładnie ta sytuacja, w której warto wiedzieć wcześniej niż później, bo połączenie leku z dietą przesuwa ryzyko w górę, a objawy łatwo pomylić z przejściowym osłabieniem na początku keto. Jeśli bierzesz flozynę, dapagliflozynę, empagliflozynę albo kanagliflozynę, przejrzenie leków z lekarzem przed zmianą sposobu jedzenia jest realną koniecznością, a nie ostrożnościową formułką. Dziś nie wymaga to nawet wizyty w gabinecie: wystarczy teleporada u lekarza z aktywnym prawem wykonywania zawodu, żeby omówić dawki i ustalić, czy w ogóle jest sens zaczynać.

Ta sama zasada dotyczy insuliny i pochodnych sulfonylomocznika, choć z innego powodu: przy nagłym odstawieniu węglowodanów dotychczasowe dawki bywają za wysokie i grożą hipoglikemią. Co się wtedy dzieje i jak wygląda sensowne żywienie w tej chorobie, opisujemy w tekście o diecie przy cukrzycy typu 2.

Czy keto odchudza lepiej niż zwykły deficyt?

Krótka odpowiedź brzmi: na starcie wygląda spektakularnie, w dłuższym horyzoncie wypada podobnie do innych diet o tej samej kaloryczności. Warto rozumieć, skąd bierze się jedno i drugie.

Pierwszy tydzień na keto potrafi zdjąć z wagi 2 do 4 kg i to jest prawdziwy wynik pomiaru, tylko nie tego, o który chodzi. Organizm zużywa zapasy glikogenu, których dorosły człowiek ma około 400 do 500 gramów, a każdy jego gram wiąże około trzech gramów wody. Stąd bierze się szybki spadek i stąd bierze się jego równie szybki powrót po zjedzeniu pierwszego porządnego posiłku z węglowodanami. To nie jest efekt jo-jo ani błąd, tylko woda wracająca na miejsce.

Po odjęciu tego efektu zostaje zwykły mechanizm: chudnie się z ujemnego bilansu energetycznego. Keto ułatwia go u części osób, bo białko i tłuszcz dobrze sycą, a wyeliminowanie całej kategorii produktów automatycznie wycina sporo kalorii, o których się nie myśli. U innych nie ułatwia nic, bo orzechy, sery i masło też mają kalorie, i to niemałe.

Jeśli chcesz sprawdzić, czy w ogóle jesteś na deficycie, zamiast zgadywać po wadze, policz zapotrzebowanie kaloryczne i porównaj je z tym, co realnie zjadasz. Ta jedna liczba rozstrzyga więcej niż wybór między keto a czymkolwiek innym. Podobnie działa post przerywany: też bywa skuteczny, też nie ma osobnego mechanizmu chudnięcia poza deficytem, który przypadkiem wytwarza.

Dla kogo keto ma sens, a dla kogo nie

Jak długo można być na diecie ketogenicznej?

Przy wskazaniu leczniczym o czasie trwania decyduje lekarz i jest to zwykle okres liczony w miesiącach albo latach, z zaplanowanym wyjściem i kontrolą. Poza wskazaniem lekarskim nikt nie ustalił bezpiecznej granicy, bo długoterminowych badań u zdrowych osób jest mało, a te, które są, trwają zwykle kilkanaście do dwudziestu kilku tygodni.

Praktyczna wskazówka jest taka: jeśli mimo braku wskazań chcesz zostać na keto dłużej niż kilka miesięcy, zrób lipidogram przed startem i po mniej więcej trzech miesiącach. Nie po to, żeby się przestraszyć, tylko dlatego, że to jedyna metoda sprawdzenia, czy należysz do grupy, u której cholesterol reaguje mocno. Co jeszcze warto zbadać, zanim zmienisz sposób jedzenia, zbiera strona badania przed wizytą u dietetyka.

Co jeść na diecie ketogenicznej i dlaczego to nie jest pierwsze pytanie

Typowy rozkład to zdecydowana przewaga tłuszczu, umiarkowane białko i węglowodany ograniczone do kilkudziesięciu gramów dziennie, co w praktyce wyklucza pieczywo, kasze, ryż, makaron, ziemniaki, większość owoców i wszystko słodzone. Zostają tłuste ryby, jaja, mięso, oliwa, masło, orzechy, sery i warzywa o niskiej zawartości węglowodanów.

Problem w tym, że lista produktów jest najmniej istotną częścią tej decyzji. Znajdziesz ją w każdym poradniku, natomiast nigdzie nie znajdziesz odpowiedzi na pytanie, czy akurat Ty możesz. A to jest pytanie, od którego trzeba zacząć, bo obejmuje przeciwwskazania, leki i badania kontrolne. Przy chorobie przewlekłej rozpisanie takiego żywienia należy do dietetyka klinicznego, który pracuje na wynikach badań i na liście leków, a nie na ogólnych zasadach. Warto przy tym pamiętać, że w Polsce tytułu dietetyka nie chroni żadna ustawa, więc pytanie o dyplom jest tu ważniejsze niż pytanie o cenę. Co dokładnie sprawdzamy, opisuje strona zweryfikowany dietetyk.

Najczęstsze pytania

Czy dieta ketogeniczna jest zdrowa? Jest leczeniem, a nie dietą prozdrowotną. W swoim wskazaniu, czyli przy padaczce lekoopornej, jej korzyść przewyższa ryzyko i dlatego się ją stosuje. U zdrowej osoby nie ma dowodów, że daje cokolwiek ponad inne sposoby ograniczania kalorii, a lista powikłań pozostaje ta sama.

Ile można schudnąć na keto w miesiąc? Pierwszy tydzień zwykle pokazuje 2 do 4 kg, ale to w większości woda związana z glikogenem. Realny ubytek tkanki tłuszczowej zależy od deficytu i mieści się zwykle w granicach 0,5 do 1 procenta masy ciała tygodniowo, tak samo jak przy każdej innej diecie.

Czy na keto trzeba mierzyć ketony? Przy diecie leczniczej tak, bo jest ona dawkowana i kontrolowana. Przy stosowaniu na własną rękę paski i mierniki mówią jedynie, że organizm produkuje ketony, a nie że chudniesz. Poziom ketonów nie jest miarą postępu.

Czy keto pomaga na insulinooporność? Poprawa wrażliwości na insulinę pojawia się w badaniach, ale wynika przede wszystkim ze spadku masy ciała, a ten sam efekt daje zwykły deficyt. Jeśli bierzesz leki, kolejność jest odwrotna niż się wydaje: najpierw rozmowa o dawkach, potem zmiana diety. Więcej w tekście o diecie przy insulinooporności.

Co to jest keto grypa? Zestaw objawów z pierwszych dni: ból głowy, osłabienie, rozdrażnienie, czasem nudności. Wynika głównie z utraty wody i elektrolitów w momencie zużywania glikogenu. Zwykle mija po kilku dniach, ale u osoby przyjmującej leki na cukrzycę objawy mogą oznaczać coś zupełnie innego i nie warto ich odczekiwać.

Czy keto można łączyć z postem przerywanym? Technicznie tak i wiele osób tak robi, ale to podwaja restrykcje bez podwajania efektu, bo obie metody działają przez ten sam deficyt. Przy lekach przeciwcukrzycowych to połączenie zwiększa ryzyko, o którym mowa wyżej. Co daje samo okno żywieniowe, rozkładamy na stronie post przerywany.