Dieta low FODMAP przy IBS: lista produktów, jadłospis i 3 etapy

Dieta low FODMAP to test diagnostyczny, a nie dieta na stałe

Prawie każdy przychodzi tu po listę produktów. To zrozumiałe i za chwilę ją tu znajdziesz, przepisaną z materiału Narodowego Centrum Edukacji Żywieniowej. Zanim jednak zaczniesz ją drukować, warto wiedzieć, po co ona w ogóle jest, bo to zmienia sposób korzystania z niej. Lista zakazów nie jest celem tej diety. Jest narzędziem, które ma odpowiedzieć na jedno pytanie: czy Twoje objawy w ogóle zależą od łatwo fermentujących węglowodanów.

Dlatego etap pierwszy ma sufit czasowy, i to bardzo wyraźnie postawiony. NCEŻ pisze o etapie pierwszym, że ma trwać „nie dłużej niż 2-6 tygodni”. Żadna inna dieta nie ma w oficjalnym schemacie zdania, które nakazuje ją skończyć. Ta ma, bo etap ograniczenia jest kosztowny: wycina większość roślin strączkowych, pszenicę, żyto, jęczmień, cebulę, czosnek i sporą część owoców, czyli akurat te produkty, które są najlepszymi źródłami błonnika. NCEŻ podaje wprost, że dieta może „przyczynić się do wystąpienia niedoborów wapnia, błonnika, żelaza, witamin z grupy B”.

Jest jeszcze druga strata, mniej oczywista. Fruktany i galaktooligosacharydy, czyli dwie z pięciu grup FODMAP, to jednocześnie prebiotyki, czyli pożywka dla bakterii jelitowych. Ograniczając je, ogranicza się także to, czym karmi się mikrobiotę. NCEŻ radzi z tego powodu dokładać źródła błonnika z listy dozwolonej do każdego posiłku i docelowo dążyć do 30 różnych rodzajów produktów roślinnych w tygodniu. Na etapie pierwszym to trudne, i to jest kolejny powód, żeby ten etap był krótki.

Typowa domowa wersja tej diety wygląda tak: człowiek odstawia listę produktów, po dwóch tygodniach czuje się lepiej, uznaje sprawę za załatwioną i zostaje na zakazach przez rok. Skutek jest podwójnie zły. Po roku wciąż nie wie, na co naprawdę reaguje, więc unika także tego, co toleruje bez problemu, a jadłospis z każdym miesiącem się zawęża, bo do listy dopisuje się kolejne podejrzane produkty po każdym gorszym dniu. Etap drugi istnieje właśnie po to, żeby oddać jedzenie, a nie po to, żeby je odbierać.

Dieta low FODMAP: lista produktów, co można jeść i czego unikać

Tabela jest przepisana z materiału NCEŻ, który z kolei opiera się na danych Monash University. Jedno zastrzeżenie jest tu ważniejsze niż sama lista: o zawartości FODMAP decyduje nie tylko rodzaj produktu, ale też WIELKOŚĆ PORCJI. Zbyt duża porcja produktu z prawej kolumny potrafi przejść do lewej. To dlatego sama lista, bez porcji i bez etapu testowania, jest narzędziem tępym.

Na etykietach kupowanych produktów NCEŻ radzi szukać składników, które zdradzają wysoką zawartość FODMAP: syropu glukozowo-fruktozowego, fruktozy, miodu, suszonych owoców, syropu z agawy, inuliny, czosnku, cebuli oraz słodzików z końcówką „-ol”. Jeśli któryś z nich stoi na początku listy składników, produkt najprawdopodobniej jest bogaty w FODMAP.

Co zrobić, gdy dieta low FODMAP nie pomaga

Ten scenariusz jest przewidziany w protokole i ma jasną odpowiedź, tylko rzadko się o niej pisze. NCEŻ definiuje brak poprawy jako „utrzymywanie objawów o takim samym nasileniu, bez odczuwalnego lepszego samopoczucia” w trakcie etapu pierwszego. Wniosek jest wtedy jednoznaczny: „można uznać, że objawy IBS nie są zależne od FODMAP”.

To nie jest porażka, tylko wynik testu, i to wynik użyteczny. Oznacza, że dalsze zaostrzanie diety niczego nie da, a szukać trzeba gdzie indziej: w rytmie posiłków, w kofeinie i alkoholu, w stresie i śnie, w lekach, albo w innym rozpoznaniu, które nie zostało jeszcze postawione. Jedyna rzecz, której na pewno nie należy wtedy robić, to wycinać kolejne produkty na czuja. W porozumieniu ze specjalistą rozważa się alternatywne modyfikacje diety i innych elementów stylu życia.

Warto tu dodać rzecz, o której łatwo zapomnieć przy diecie tak drobiazgowej: NCEŻ wymienia obok listy produktów także zalecenia, które z FODMAP nie mają nic wspólnego, a bywają skuteczniejsze. Zachowanie 3 do 4 godzin przerwy między posiłkami wspiera wędrujący kompleks mioelektryczny, czyli cykl oczyszczania jelit. Do tego jedzenie bez pośpiechu i dokładne przeżuwanie, około ośmiu szklanek płynów dziennie, kofeina ograniczona do trzech filiżanek, odstawienie alkoholu i napojów gazowanych oraz 7 do 8 godzin snu. U części osób te zmiany robią więcej niż lista zakazów.

Dlaczego akurat tej diety nie prowadzi się samemu

Przy większości diet napisalibyśmy, że zdrowa osoba poradzi sobie sama, i tak właśnie pisaliśmy nieraz, mimo że prowadzimy katalog dietetyków. Low FODMAP jest wyjątkiem i nie jest to nasza opinia. NCEŻ formułuje to tak: „Zaleca się, aby dietę low FODMAP realizować pod opieką certyfikowanego, doświadczonego dietetyka”. Monash University, gdzie protokół opracowano, pisze o etapie pierwszym, że ma być rozpoczęty „under the supervision of a dietitian”, a etap reintrodukcji „best completed under the guidance of a dietitian”.

Powód jest praktyczny, nie ceremonialny. Etap pierwszy trzeba tak ułożyć, żeby ograniczyć FODMAP, ale nie stracić przy tym błonnika, wapnia i żelaza, co przy wyciętych strączkach i pszenicy nie układa się samo. Etap drugi to seria jedenastu prób z porcjami odmierzanymi w łyżkach i gramach, prowadzona przez kilkanaście tygodni, którą trzeba potem odczytać razem z dzienniczkiem objawów. A na koniec ktoś musi umieć odróżnić reakcję na testowany produkt od gorszego tygodnia w pracy. To jest praca, którą da się wykonać samemu, ale rzadko się udaje, i najczęściej kończy się utknięciem na etapie pierwszym. Co dokładnie obsłuży aplikacja, a czego nie zrobi za Ciebie żadne narzędzie, rozkładamy zadanie po zadaniu w tekście aplikacja Monash FODMAP czy dietetyk.

W Polsce dietetykiem może się dziś nazwać każdy, bo tytuł nie jest chroniony ustawą, a przy protokole prowadzonym przez kilka miesięcy pytanie o dyplom jest ważniejsze niż pytanie o cenę. Co dokładnie sprawdzamy, opisuje strona zweryfikowany dietetyk. Przy chorobach przewodu pokarmowego szukaj kogoś z praktyką kliniczną: pomoże w tym lista, którą prowadzimy jako dietetyk kliniczny. Materiałem do pracy są tu dzienniczek i wyniki badań, a nie badanie fizykalne, więc w zupełności wystarczy dietetyk online, co przy kilkunastu tygodniach kontaktu ma znaczenie. Ile kosztuje samo spotkanie, rozpisuje konsultacja dietetyczna. Bezpłatne konsultacje online prowadzi też Centrum Dietetyczne Online przy NIZP PZH-PIB, co warto wiedzieć, zanim zrezygnujesz z powodu ceny.

Dietetycy kliniczni w największych miastach